Dünýä ykdysadyýeti soňky döwürde üpjünçilik zynjyrynyň iň üýtgewsizligini başdan geçirýär.
Ýewropanyň dürli künjeklerinde çaphana syýa senagatynyň wekilleri bolan guramalar 2022-nji ýyla tarap barýarka pudagyň ýüzbe-ýüz bolýan üpjünçilik zynjyrynyň howply we kyn ýagdaýyny jikme-jik beýan etdiler.
TheÝewropa çaphana syýa assosiasiýasy (EuPIA)koronawirus pandemiýasynyň kämil tupan üçin zerur bolan faktorlara meňzeş umumy şertleri döredendigini nygtady. Dürli faktorlaryň jemlenmegi häzirki wagtda tutuş üpjünçilik zynjyryna agyr täsir edýändigi görülýär.
Ykdysatçylaryň we üpjünçilik zynjyrynyň bilermenleriniň köpüsi global ykdysadyýetiň soňky döwürde iň görlüp-eşidilmedik üpjünçilik zynjyrynyň üýtgewsizligini başdan geçirýändigini pikir edýärler. Önümlere bolan isleg üpjünçilikden has ýokary galýar we netijede global çig mal we ýük daşamak elýeterliligine uly täsir ýetdi.
Bu ýagdaý, köp ýurtlarda önümçiligiň togtadylmagyna sebäp bolýan global pandemiýa sebäpli, ilki bilen öýde ýaşaýan sarp edijileriň adatdakydan has köp we iň ýokary möwsümlerden daşary satyn almagy bilen hasam kynlaşdy. Ikinjiden, dünýäde şol bir wagtyň özünde global ykdysadyýetiň dikeldilmegi islegiň goşmaça ýokarlanmagyna sebäp boldy.
Pandemiýa döwründe izolýasiýa zerurlyklaryndan we işgärleriň we sürüjileriň ýetmezçiliginden döräp gelýän üpjünçilik zynjyrynyň kynçylyklary hem kynçylyklary döretdi, Hytaýda bolsa Hytaýyň Energiýa Kesgitleme Maksatnamasy sebäpli önümçiligiň azalmagy we esasy çig malyň ýetmezçiligi senagatyň baş agyrysyny has-da artdyrdy.
Esasy aladalar
Çaphana boýagy we örtük öndürijileri üçin ulag we çig mal ýetmezçiligi aşakda görkezilişi ýaly dürli kynçylyklary döredýär:
• _x0007_Çap boýaglarynyň önümçiliginde ulanylýan köp sanly möhüm çig mallaryň - mysal üçin, ösümlik ýaglary we olaryň önümleri, nebithimiýa önümleri, pigmentler we TiO2 - üpjünçiliginiň we isleginiň deňsizligi EuPIA agza kompaniýalaryna uly päsgelçilik döredýär. Bu kategoriýalaryň ählisinde dürli derejede isleg artýar, şol bir wagtyň özünde üpjünçilik çäklendirilmegini dowam etdirýär. Bu ýerlerde islegiň üýtgewsizligi üpjün edijileriň ibermeleri çaklamak we meýilleşdirmek ukyplarynyň çylşyrymlylygynyň artmagyna getirdi.
• _x0007_ Hytaýyň Energiýa Azaltmak Maksatnamasy sebäpli Hytaýda islegiň artmagy we zawodlaryň ýapylmagy sebäpli TiO2 ýaly pigmentler ýakynda ýokary galdy. TiO2 binagärlik boýag önümçiligine (global DIY segmenti sarp edijileriň öýde galmagy sebäpli uly ösüşe eýe bolandygy sebäpli) we ýel turbinalarynyň önümçiligine islegiň artmagyna sezewar boldy.
• _x0007_ABŞ-da we Latyn Amerikasynda amatsyz howa şertleri organiki ösümlik ýaglarynyň üpjünçiligine täsir etdi. Gynansak-da, bu Hytaýyň importy bilen gabat geldi we bu çig mal kategoriýasynyň sarp edilişi artdy.
• _x0007_Nefthimiýa önümleri — UB şöhleleri bilen gurşalyp bilýän, poliuretan we akril smolalary we erginler — 2020-nji ýylyň başyndan bäri gymmatlaýar, bu materiallaryň käbirine isleg garaşylýan derejeden ýokary bolýar. Mundan başga-da, senagat üpjünçiligi has-da çäklendirýän we eýýäm durnuksyz ýagdaýy has-da agyrlaşdyrýan köp sanly fors-major hadysalaryna şaýat boldy.
Çykdajylar artmagyny dowam etdirip we üpjünçilik daralmagyny dowam etdirip, çaphana boýagy we örtük öndürijileri materiallar we serişdeler üçin güýçli bäsdeşlikden uly täsirlenýärler.
Şeýle-de bolsa, senagatyň ýüzbe-ýüz bolýan kynçylyklary diňe himiki we nebithimiýa üpjünçiligi bilen çäklenmän, eýsem gaplama, ýük daşamak we ulag ýaly senagatyň beýleki ugurlary hem kynçylyklary başdan geçirýär.
• _x0007_Senagat barabanlar we çelekler we küýzeler üçin ulanylýan HDPE çig mallary üçin polat ýetmezçiligi bilen ýüzbe-ýüz bolmagynda galýar. Onlaýn söwdada islegiň artmagy gofrirlenen gutularyň we goýujylaryň üpjünçiliginiň gytçylygyna sebäp bolýar. Materiallaryň paýlanylyşy, önümçiligiň gijikdirilmegi, çig mal, güýç ýagdaýlary we işçi güýjüniň ýetmezçiligi gaplamanyň artmagyna sebäp bolýar. Islegiň adatdan daşary derejesi teklibiň artmagyny dowam etdirýär.
• _x0007_ Pandemiýa sarp edijileriň satyn alyş işjeňliginiň adatdan daşary bolmagyna sebäp boldy (işleriň ýapylmagy wagtynda we ondan soň), bu bolsa köp pudaklarda adatdan daşary islegi döretdi we howa we deňiz ýük daşamak kuwwatyna täsir etdi. Konteýner daşamak çykdajylary bilen birlikde uçar ýangyjynyň bahasy hem ýokarlandy (Aziýa-Ýuwaş ummany sebitinden Ýewropa we/ýa-da ABŞ-a barýan käbir ugurlarda konteýnerleriň bahasy kadadan 8-10 esse ýokarlandy). Adaty bolmadyk deňiz ýük daşamak tertibi peýda boldy we ýük daşaýjylar konteýnerleri düşürmek üçin port tapmakda kynçylyk çekýärler ýa-da kynçylyk çekýärler. Islegiň artmagy we logistika hyzmatlarynyň ýaramaz taýýarlanylmagy ýük daşamak kuwwatynyň ep-esli ýetmezçiligine getirdi.
• _x0007_ Pandemiýa şertleriniň netijesinde, global portlarda berk saglyk we howpsuzlyk çäreleri görülýär, bu bolsa portuň kuwwatyna we geçirijilik ukybyna täsir edýär. Deňiz ýük laýnerleriniň köpüsi bellenen geliş wagtlaryny ýitirýärler we wagtynda gelmeýän gämiler täze orunlaryň açylmagyny garaşyp, gijikmelere duçar bolýarlar. Bu bolsa 2020-nji ýylyň güýzünden bäri ýük daşamak çykdajylarynyň ýokarlanmagyna sebäp boldy.
• _x0007_Köp sebitlerde ýük awtoulagynyň sürüjileriniň uly ýetmezçiligi bar, ýöne bu ýagdaý Ýewropada has aýdyň görünýär. Bu ýetmezçilik täze däl we azyndan 15 ýyl bäri alada döredýän bolsa-da, global pandemiýa sebäpli ol diňe hasam güýçlendi.
Şol bir wagtyň özünde, Britaniýanyň örtük federasiýasynyň ýakynda beren maglumatlarynyň birinde 2021-nji ýylyň güýzünde çig malyň bahalarynyň täze bir ýokarlanandygy, Beýik Britaniýada boýag we çaphana syýa pudaklaryna täsir edendigi, bu bolsa önüm öndürijileriň indi has uly çykdajy basyşyna duçar bolýandygyny görkezdi. Çig mal senagatdaky ähli çykdajylaryň takmynan 50% -ni düzýändigi we energiýa ýaly beýleki çykdajylar hem çalt artýandygy sebäpli, pudaga täsirini aşa köp baha bermek mümkin däl.
Nebitiň bahalary soňky 12 aýyň dowamynda iki esseden gowrak ýokarlandy we 2020-nji ýylyň martyndaky pandemiýadan öňki iň pes nokady bilen deňeşdirilende 250% ýokarlandy, bu bolsa 1973/4-nji ýyllarda OPEC-iň ýolbaşçylygyndaky nebitiň bahalarynyň krizisi döwründe we ýakynda dünýä ykdysadyýetiniň çökgünlige düşmegi bilen 2007 we 2008-nji ýyllarda bahalaryň keskin ýokarlanmagy bilen deňdir. Noýabr aýynyň başyndaky nebitiň bahalary bir barrel üçin 83 ABŞ dollary bolanda, geçen ýylyň sentýabr aýynda ortaça 42 ABŞ dollaryndan ýokarlandy.
Syýa senagatyna täsiri
Boýag we çaphana syýalaryny öndürijilere täsiri, elbetde, örän agyr, erginleriň bahalary bir ýyl ozalkydan ortaça 82% ýokary, smolalaryň we degişli materiallaryň bahalary bolsa 36% ýokarlandy.
Senagatda ulanylýan birnäçe esasy erginleriň bahalary iki esse we üç esse ýokarlandy, mysal hökmünde n-butanolyň bahasy bir ýylda tonna üçin 750 funt sterlingden 2560 funt sterlinge çenli ýokarlandy. n-butil asetat, metoksipropanol we metoksipropil asetatyň bahalary hem iki esse ýa-da üç esse ýokarlandy.
Şeýle hem smolalaryň we degişli materiallaryň bahalary ýokarlandy, mysal üçin, epoksid smolasynyň ergininiň ortaça bahasy 2021-nji ýylyň sentýabr aýynda 2020-nji ýylyň sentýabry bilen deňeşdirilende 124% ýokarlandy.
Başga ýerlerde köp pigmentleriň bahalary hem bir ýyl mundan ozal TiO2-niň bahalary bilen 9% ýokary boldy. Gaplama babatda bahalar umumy derejede ýokary boldy, mysal üçin, oktýabr aýynda bäş litrlik tegelek gaplaryň bahalary 10%, barabanlaryň bahalary bolsa 40% ýokary boldy.
Ynamdar çaklamalary tapmak kyn, ýöne esasy çaklama guramalarynyň köpüsi nebitiň bahalarynyň 2022-nji ýylda barrel üçin 70 ABŞ dollaryndan ýokary bolmagyna garaşýar, şonuň üçin bahalaryň ýokarlanmagynyň dowam etjekdigine alamatlar bar.
Nebitiň bahalary 2022-nji ýylda ortaça derejä düşdi
Şol bir wagtyň özünde, ABŞ-da ýerleşýän Energetika Maglumatlary Administrasiýasynyň (EIA) maglumatyna görä, onuň ýakynda çap eden "Gysga möhletli energiýa çaklamalary" OPEC+ ýurtlaryndan we ABŞ-dan çig nebitiň we nebit önümleriniň önümçiliginiň artmagynyň 2022-nji ýylda global suwuk ýangyç gorlarynyň artmagyna we çig nebitiň bahalarynyň pese gaçmagyna getirjekdigini görkezýär.
2020-nji ýylyň üçünji çärýeginden başlap, dünýäde çig nebitiň sarp edilişi bäş çärýek yzly-yzyna çig nebitiň önümçiliginden geçdi. Bu döwürde Ykdysady Hyzmatdaşlyk we Ösüş guramasyna (OECD) agza ýurtlarynda nebit gorlary 424 million barrel ýa-da 13% azaldy. Şeýle hem, dünýäde çig nebite bolan islegiň ýylyň ahyryna çenli dünýä möçberindäki üpjünçiligiň artmagyna, goşmaça gorlaryň çekilmegine goşant goşmagyna we 2021-nji ýylyň dekabryna çenli Brent çig nebitiniň bahasynyň barrel üçin 80 ABŞ dollaryndan ýokary bolmagyna garaşylýardy.
EIA-nyň çaklamasyna görä, global nebit gorlary 2022-nji ýylda köpelip başlar, bu bolsa OPEC+ ýurtlarynyň we ABŞ-nyň önümçiliginiň artmagy bilen birlikde, global nebit isleginiň ösüşiniň haýallamagy bilen baglanyşyklydyr.
Bu üýtgeşme Brent bahasyna aşak basyş edip biler, sebäbi onuň bahasy 2022-nji ýylda ortaça 72 ABŞ dollary/barrel bolar.
Halkara çig nebitiň etalon markasy bolan Brent we ABŞ-nyň çig nebitiň etalon markasy bolan West Texas Intermediate (WTI) nebitleriniň spot bahalary 2020-nji ýylyň aprel aýyndaky iň pes bahalaryndan bäri ýokarlandy we häzir pandemiýadan öňki derejeden ýokary.
2021-nji ýylyň oktýabr aýynda Brent nebitiniň bahasy ortaça barrel üçin 84 ABŞ dollaryna, WTI nebitiniň bahasy bolsa ortaça barrel üçin 81 ABŞ dollaryna deň boldy, bu bolsa 2014-nji ýylyň oktýabr aýyndan bäri iň ýokary nominal bahalardyr. EIA Brent nebitiniň bahasynyň 2021-nji ýylyň oktýabr aýyndaky ortaça 84 ABŞ dollaryndan 2022-nji ýylyň dekabrynda 66 ABŞ dollaryna düşjekdigini we WTI nebitiniň bahasynyň şol bir wagtyň özünde ortaça 81 ABŞ dollaryndan 62 ABŞ dollaryna düşjekdigini çaklaýar.
Dünýäde we ABŞ-da çig nebit gorlarynyň pes bolmagy, ýakyn möhletli çig nebit şertnamalaryna bahalaryň ýokarlanmagyna sebäp boldy, şol bir wagtyň özünde uzak möhletli çig nebit şertnamalarynyň bahalary has pes, bu bolsa 2022-nji ýylda has deňagramly bazaryň boljakdygyna garaşylýan çaklamalary öňe sürýär.
Ýerleşdirilen wagty: 2022-nji ýylyň 31-nji oktýabry
